Тезистер – бұл делегат таңдаған бөлімнің күн тәртібіндегі мәселеге қатысты жеке көзқарасы. Құжаттың көлемі шамамен А-4 форматындағы 2-3 бетті құрауы тиіс

Рәсім ережелері бойынша делегаттарға жадынама

Процедура ережелері (Procedure ережелері) –  ұйымдасқан талқылау жүргізуге, көпшіліктің еркін көрсететін әрі азшылықтың пікірі мен құқықтарын ескеретін салмақты шешімдер қабылдауға қажетті ережелер жиынтығы.

Делегат (Delegate) – мемлекет немесе халықаралық ұйым атынан халықаралық форумда сөз сөйлеуге өкілеттік берілген тұлға. БҰҰ моделінің делегаттары өздерінің жеке пікірлерін емес, өз үкіметтерінің пікірлерін білдіреді сондықтан олар өз сөздерінде "Мен" есімдігінің орынына"біз", "біздің делегация", "біздің үкімет" сөздерін қолдану керек. Делегаттар бір-біріне немесе төрағаға сілтеме жасай отырып сауал жолдау керек. Сұрақ қою барысында құрметті өкіл сөзін қолдануы шарт.. Жиындарда делегаттар ресми киім үлгісін ұстануы шарт. Делегат төрағаға, басқа делегаттарға құрметсіздік білдірген жағдайда, төраға делегатты белгілі бір мерзімге немесе отырыстың соңына дейін сөз сөйлеу құқығынан айыру туралы ұсыныс жасай алады.

Ереже бұзу қайталанған жағдайда модель басшылығы  делегаттың өкілеттігін кері қайтарып алуы мүмкін. Делегаттар өз бөлімінің барлық жиындарына қатысуға міндетті.

Төраға (President – га, СБ; Chair, Chairmen немесе Chairperson – га және СБ комитеттерінде) – форум делегаттарының бірі, оған қатысушылардың жалпы келісімі бойынша пікірталас барысын басқару бойынша өкілеттілік беріледі.

Өз рөлінің ерекшелігіне байланысты төраға өз елінің мүдделерін білдіру құқығынан бас тартады және тек процедуралық мәселелер бойынша ұсыныстар енгізіп, өз пікірін айта алады. Төраға өз іс-әрекеттерінде негізгі ережелерге және көптеген делегаттардың келісіміне сүйенуі керек.

Ұсыныс (Proposal, Motion) – делегаттардың немесе төрағалардың бірі ұсынған бастама. Ұсыныс отырыс барысына (процедуралық ұсыныс, procedural motion) немесе бөлім жұмысының нәтижесі бойынша қабылданған қарарға (мәселенің мәні бойынша ұсыныс, substantive motion, proposal) қатысты болуы мүмкін. Ұсыныстарға қарар жобалары, қарардың жұмыс жобасына түзетулер енгізу кіреді.

Ұсынысты қарау (consideration of a motion) үш кезеңнен тұрады: ұсыныспен танысу (introduction), ұсынысты талқылау (debate) және ұсыныс бойынша дауыс беру (voting).     Бірінші кезеңде ұсыныс авторы оның мәнін (процедуралық сөйлемдер) жариялайды немесе ұсыныс мәтінін толық оқиды . Содан кейін, егер кем дегенде тағы бір делегация бұл ұсынысты қолдаса, автор өз ұсынысын қолдап, сұрақтарға жауап беру құқығын алады. Егер осы кезеңнен кейін бірде-бір делегацияның ұсынысқа қарсылығы болмаса, онда ол қабылданған консенсус болып есептеледі. Қарсылықтар болған кезде форум ұсынысты талқылауға, яғни жақтап және қарсы сөйлеуге көшеді. Процедуралық ұсыныстар бойынша жарыссөз регламентін төраға, ал мағынасына қатысты ұсыныстарды – тиісті рәсімдік жолмен форум белгілейді. Егер түзету талқыланса, онда қараудың екінші кезеңінде түзетулер енгізуге болады. Ұсынысты талқылағаннан кейін дауыс беру өткізіледі.

Резолюция (Resolution) – форум қатысушыларының ұжымдық ерік-жігерін көрсететін құжат. Қарар бойынша жұмыс төрт кезеңнен тұрады. Біріншіден, жалпы пікірталастарда (General Debate) барлық делегаттар жалпы мәселе бойынша өз ұстанымдарын, сондай-ақ қарардың мазмұны мен құрылымы бойынша өз ойларын білдіреді. Содан соң, бейресми консультациялардан кейін форум берілген қарар жобаларын (draft resolutions) қарастырады және олардың біреуін уақытша нұсқа (working draft) ретінде бекітеді. Осыдан кейін қарардың жұмыс жобасына (amendments) түзетулер енгізіледі. Соңғы кезеңде қарардың өзгертілген мәтіні тағы бір рет тексеріледі, содан кейін ол түпкілікті нұсқа ретінде бекітіледі.

Сөз сөйлеу (speech) – делегаттың сөйлеген сөзі, онда күн тәртібіндегі мәселе бойынша, тұтастай алғанда (жалпы жарыссөз кезеңінде) талқыланатын ұсыныс бойынша өз елінің ұстанымы көрсетіледі. Екінші жағдайда, сөйлеу әдетте аталған ұсынысқа  қарсы дауыс беруге шақырады, делегат өз сөзінің басында оның мақсатын жариялауы керек. Сөз сөйлегеннен кейін делегат басқа делегаттардың сұрақтарына жауап беруге келісе алады.

Сөйлеушіге сұрақ (point of information) – делегат сөйлегеннен кейін белгілі бір елдің ұстанымына немесе талқыланатын ұсыныстың мәніне қатысты сұрақ.

Жеке артықшылық мәселесі (point of personal privilege) – егер делегат қандай да бір қолайсыздықты сезсе, сөйлеушіні есту қиын болса немесе оған қарар жобасының мәтіні берілмесе басқа делегаттың сөзін тоқтата алады.  Жеке артықшылық мәселесі – басқа делегаттың сөзін тоқтата алатын жалғыз жағдай.

Төрағаға сұрақ (point of procedural inquiry) – рәсім ережелеріне, отырыс барысына және ұйымдастыру процесіне қатысты мәселе.

Сарапшыға сұрақ (point of substantive inquiry) – талқыланатын мәселенің нақты жағына және БҰҰ-ның ресми ұстанымына қатысты мәселе. Ол төрағаның рұқсатымен берілуі мүмкін.

Жиынды өткізу мәселесі (point ofdder) – егер делегат төраға немесе басқа делегат жиын ережелерін бұзып отыр деп ойлаған жағдайда, қойылатын сұрақ. Бұл мәселені төраға дереу шешуі керек. Бұл ретте төрағаның шешіміне наразылық білдірілуі мүмкін.

Елдің позициясын дайындау бойынша ұсыныстар

Елдің ұстанымы-бұл ел Үкіметінің күн тәртібінде көрсетілген мәселеге қатысы бар қысқаша баяндама.

Сөз сөйлеу  ұзақтығы отырыстың басында белгіленеді (әдетте, ол 5 минутқа созылуы мүмкін, ал  Қауіпсіздік Кеңесінде 5-10 минут аралығында). Сөйлеген сөзіңіз жақсы әсер қалдыруы үшін мүмкіндігінше айтар сөзіңізді мәнді, мағыналы, қысқаша етуге тырысыңыз. Баяндама күн тәртібіндегі мәселе бойынша сіздің жеке пікіріңізді емес, өз өкілін жіберген елдің ұстанымын білдіруі тиіс.

Модельдегі маңызды сөздердің бір - өкілдік ететін елдің ресми ұстанымын түсіндіруге жақсы дайындалу үшін:

1. 1.Күн тәртібіндегі мәселені қарапайым құрамдас бөліктерге, яғни қандай да бір органның күн тәртібінде тұрған тақырыптан туындайтын мәселелерге бөлу.
2. Өкілдік ететін ел туралы барынша көп ақпарат жинау. 

3. Күн тәртібіндегі мәселелер бойынша елдің ұстанымын зерттеу.

Келесі позицияларды қарастыруға кеңес береміз:

* Сыртқы саясаттың негізгі басымдықтары (доктриналар және нақты қадамдар).

* Ұйымға мүше мемлекеттерге қатысты көпжақты және екіжақты шарттар.

*Өкілдік ететін елдің одақтастары мен қарсыластары туралы мәліметтер.

* Мемлекет басшысының немесе Үкіметтің осы мәселе бойынша сөйлеген сөздері.

* Елдің БҰҰ-дағы тұрақты өкілінің сөйлеген сөздері.

4. Күн тәртібіндегі мәселесі бойынша қарарлар табу керек:

* БҰҰ қабылдаған қарарлар.

* Аймақтық саммиттердегі шешімдер (ЕО, АСЕАН, ОАГ және т.б.).

* НАТО, ЕҚЫҰ және т. б. шешімдері.

Қарарларда қолданылатын ресми тұжырымдар.

Кіріспеде қолданылатын кіріспе айналымдар:

Есепке алу;

Ескеру;

Жариялау;

Зерттеу;

Қарастыру;

Басшылыққа алу;

Мақұлдаумен белгілеу;

Ерекше атап өту;

Қанағаттанушылықпен атап өту;

Сілтеме жасау;

Ұмтылу;

Назар аудару;

Негізгі ақпараттарды туралы білу;

Бекіту (заң);

Дабыл қағу;

Алаңдаушылық білдіру;

Нық сенімді болу;

Сенімді болу;

Толық сенімділікпен айту;

Ерекше атап өту;

Қайта бекіту;

Еске алу;

Қанағаттанушылығын білдіру;

Ризашылығын білдіру;

Терең түсіну;

Қатты өкінемін;

Қалау;

Білу;

Зерттеу;

Мағынасы талдау;

Орындау;

Бақылау;

Бұл туралы ұмытпау;

Мақұлдау;

Күту;

Саналы болу;

Белгілеу;

Терең алаңдаушылықпен қарау;

Қайта қарастыру;

Баса назар аудару;

Сену;

Толық хабардар болу;

Ақпарат алу;

Сәлемдесу;

Тану;